23 Eylül 1929 tarihli belgede İngiltere, Filistin, Mısır ve Sudan meselesine dair dikkate değer notlar var.
Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT), tarihi arşivlerinden önemli bir belgeyi kamuoyuyla paylaştı. 23 Eylül 1929 tarihli bu gizli rapor, İngiliz casusluk faaliyetlerinin Ortadoğu’daki etkisini ve ‘Arabistanlı Lawrence’ olarak bilinen T.E. Lawrence’ın bölgedeki rolünü gözler önüne seriyor.
MİT, ‘ARABİSTANLI LAWRENCE’ HAKKINDAKİ BİR BELGEYİ PAYLAŞTI
Ankara’dan gönderilen bu mahrem belge, dönemin İstihbarat Teşkilatı tarafından hazırlanmış olup, şu temel bilgileri içermektedir:
- Belge No: 919265
- Tarih: 23 Eylül 1929
- Konu: İngiliz istihbarat teşkilatının Ortadoğu faaliyetleri ve Lawrence’ın rolü
- Sınıflandırma: Mahrem (MAH)
LAWRENCE’IN ORTA DOĞU’DAKİ FAALİYETLERİ
Belge, T.E. Lawrence’ın (‘Arabistanlı Lawrence’) İngiliz istihbarat servisi adına yürüttüğü çok yönlü operasyonları detaylandırmaktadır. Kahire’deki Mason kulübünden Suriye ve Filistin’e uzanan geniş bir istihbarat ağının varlığı ortaya konmaktadır.
MISIR’DAKİ İSTİHBARAT AĞI
Lawrence’ın Mısır’da Şeyh Aptullah adlı bir şahısla yakından çalıştığı ve bu kişi aracılığıyla Suriye ve Irak’a geçtiği belirtilmektedir. Ağustos ayı zarfında da Kudüs’e geldiği ve Sudan’ın Hartum şehrinde bulunduğu tespit edilmiştir.
Belgenin en dikkat çekici bölümlerinden biri, Lawrence’ın Kudüs’te Mülliman hocanın konak yerinde ve Şeyh Aptullah ile birlikte Amerikalı Musevi Haham şeklindeki Yahko adlı bir şahıs (Eureki şerif-i ağlama duvarı) civarında bulunduğu ve bu bölgedeki Mülliman Yahudilerine tehlikeli tekkinatta bulunarak Filistin kitabını inzar ettiği bilgisidir.
MISIR’A YÖNELİK İSTİKLAL HAREKETİ PLANLARI
Belgede, İngiliz istihbarat teşkilatının gerçek amacının Mısır’da bir istiklal hareketi çıkarmak ve Mısır’ın Filistin’e bir ihtilal içikartılarak istiklale layık olmadıklarını kanıtlamak olduğu ifade edilmektedir. Lawrence’ın Sudan mıntakasına azımet etmesi de bu maksadın bir parçası olarak değerlendirilmektedir.
SUDAN’DAKİ GELİŞMELER
Raporda özellikle vurgulanan noktalardan biri de Sudan’daki durumdur. Belgede şu ifadeler yer almaktadır:
“Sudan’da hazır yalnız İngiliz idaresi ve emperyalist amellile meşbu İngiliz idare adamları bulunmakta ve Sudan’ın daimi bir surette Mısır’la ittisali bulunduğundan Sudan’da Mısır için pek emin olmayan sulkastin hazarı ve talibi edilmiş ajanların Mısır’a ithal edilip menfi propagandalar ve tertibat yapılması pek basit bir keyfiyettir.”
İSTİHBARAT DEĞERLENDİRMESİ YAPTI
Belgeye eklenen değerlendirmede, İngiliz istihbarat servisinin bu ittilaf projesinin Mısır milletine arzedildiği bu sıralarda Mısır’da karışıklıklar ihdas edip Mısır’ın henüz bu lütte iken istiklalindeki ibbat edilecek olması kritik bir nokta olarak vurgulanmaktadır.
Ayrıca, “İngiliz parlamentosuna kaldırıldığı zaman bilhassa İngiliz düğünerek evelce olduğu vechile Mısır’ın senesine bağdaş kurup oturacaktır ve Mısır’da karışıklıklar ihdas ve tertip için en iyi vasat şimdiki halde Sudan’dır” ifadesi yer almaktadır.
Belgeye göre:
- Lawrence’ın asker kıyafetinde bir fotoğrafı rapora eklenmiştir
- Belge H.A.V, D.A.V, B.B.RS. mercilerine arzedilmiştir
BU BELGE NEDEN ÖNEMLİ?
Bu belge, 1929 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin istihbarat birimlerinin bölgedeki gelişmeleri yakından takip ettiğini ve İngiliz faaliyetlerini dikkatle izlediğini göstermektedir. Dönemin Ortadoğu’sundaki karmaşık güç dengeleri ve İngiliz İmparatorluğu’nun bölgedeki etkinliğini sürdürme çabaları açıkça ortaya konmaktadır.
T.E. Lawrence, Birinci Dünya Savaşı sırasında Arap İsyanı’ndaki rolüyle tanınmış ve ‘Arabistanlı Lawrence’ lakabıyla ünlenmiştir. Bu belge, onun savaş sonrası dönemde de bölgede aktif olarak istihbarat faaliyetlerinde bulunduğunu kanıtlayan önemli bir tarihi vesikadır.
İNGİLİZ İSTİHBARATININ ORTA DOĞU STRATEJİSİ NEDİR?
Belgenin analizi, İngiltere’nin 1920’lerin sonlarında Ortadoğu’da uyguladığı “böl ve yönet” stratejisini açıkça ortaya koymaktadır:
- Mason Teşkilatı Üzerinden Örgütlenme: Kahire’deki Mason kulübünün istihbarat merkezi olarak kullanılması
- Yerel İşbirlikçiler: Şeyh Aptullah gibi yerel figürlerle çalışma
- Karıştırma Stratejisi: Mısır ve Sudan’da karışıklık çıkararak bağımsızlık hareketlerini sabote etme
- Filistin Üzerinden Baskı: Kudüs ve çevresinde Yahudi nüfusu kullanarak bölgesel denge oluşturma
TÜRK İSTİHBARATININ ROLÜ NEYDİ?
Bu belge, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin:
- Bölgesel gelişmeleri sistematik olarak takip ettiğini
- Profesyonel istihbarat ağı kurduğunu
- Komşu ülkelerdeki gelişmeleri Türk güvenliği açısından değerlendirdiğini
- Büyük güçlerin bölgedeki faaliyetlerini yakından izlediğini göstermektedir
MİT tarafından paylaşılan bu tarihi belge, Türkiye’nin kuruluş yıllarında bölgesel güvenlik ve istihbarat konularına verdiği önemi göstermektedir. Belge, aynı zamanda dönemin Ortadoğu siyasetini ve büyük güçlerin bölgedeki gizli faaliyetlerini anlamak açısından son derece değerli bir kaynak niteliğindedir.
1929 yılında kaleme alınan bu rapor, günümüzde hala geçerliliğini koruyan istihbarat ve jeopolitik gerçeklere ışık tutması bakımından tarihçiler ve araştırmacılar için önemli bir başvuru kaynağı olarak öne çıkmaktadır.
Editör notu: Bu haber yazısı, MİT tarafından paylaşılan 23 Eylül 1929 tarihli orijinal belgenin analizi yapılarak hazırlanmıştır.
Daha fazla kültür-sanat içeriği için bizi sosyal medya adreslerimizden takip edin!
Instagram'da @siyahdergicom,
Twitter'da @siyahdergi
ve TikTok'ta @siyahdergicom ♥
İçerikleri URL ile kaynak gösterip kısmen kullanabilirsiniz. Aksi halde telif haklarımız bulunmaktadır.
Yorum yaz